نهاد وقف در سنت اسلامی یکی از پایدارترین سازوکارهای مردمی در سازمان‌دهی زندگی اجتماعی، تولید سرمایه اجتماعی و ایجاد شبکه‌های همیاری ساخت‌یافته بوده است. در چهارده قرن گذشته، بسیاری از نهادهای اجتماعی جهان اسلام از مدارس و مراکز عمومی گرفته تا مجموعه‌های خدماتی و حمایتی به‌واسطه وقف ایجاد و تثبیت شده‌اند. با توجه به اهمیت روزافزون مفهوم «تمدن نوین اسلامی» در اندیشه مقام معظم رهبری، بازخوانی دوباره نقش وقف از منظر اجتماعی اهمیت بیشتری یافته است؛ زیرا بخش کلیدی نظریه تمدن نوین اسلامی بر تقویت انسجام اجتماعی، مشارکت داوطلبانه، اعتماد عمومی و مسئولیت‌پذیری جمعی استوار است؛ مولفه‌هایی که وقف در طول تاریخ در سامان‌دهی آنها نقشی تعیین‌کننده داشته است.

در این مقاله تلاش شده است کارکردهای اجتماعی وقف در چارچوب نظریه تمدن نوین اسلامی از منظر مقام معظم رهبری تحلیل شود. پرسش اصلی این پژوهش آن است که: «وقف در اندیشه رهبری چه نقش اجتماعی‌ای در تحقق الزامات تمدن نوین اسلامی دارد؟» برای پاسخ‌گویی، ابتدا به بازخوانی جایگاه وقف در ساخت اجتماعی اسلام پرداخته شده و سپس بر اساس بیانات مقام معظم رهبری، کارکردهای اجتماعی وقف در حوزه‌هایی همچون تقویت سرمایه اجتماعی، ایجاد نهادهای همیاری، ارتقای اعتماد متقابل میان مردم و نهادهای حاکمیتی، توسعه مشارکت مردمی و ایجاد الگوهای پایدار مسئولیت اجتماعی بررسی شده است.

یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد وقف، با توجه به ماهیت داوطلبانه، عمومی و بین‌نسلی خود، می‌تواند یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های اجتماعی در تحقق تمدن نوین اسلامی باشد و بازآفرینی کارکردهای اجتماعی آن می‌تواند به شکل‌گیری زیربناهای تمدنی نوین در جامعه اسلامی کمک کند.