https://www.mvmj.ir/ وقف میراث جاویدان fa daily 1 Sat, 22 Nov 2025 00:00:00 +0330 Sat, 22 Nov 2025 00:00:00 +0330 https://www.mvmj.ir/article_231461.html بیش از دو دهه است که خانواده در ایران به عنوان یک مسئله مهم تلقی شده و استفاده از ظرفیت‌هایی همچون قانون، آموزش، حمایت مالی و غیره برای کارآمدکردن خانواده در دستور کار نهادهای سیاست‌گذار قرار دارد. وقف به عنوان یک ظرفیت دینی و اقتصادی اگرچه در ایرانِ پس از انقلاب جایگاه و ساختار برجسته‌ای در حاکمیت و نظام سیاست‌گذاری آن به دست آورده اما شواهد نشان می‌دهد به حوزه سیاست‌گذاری وقف با هدف کارآمدی خانواده توجه جدی نشده است. بدین‌منظور، پژوهش حاضر کوشیده در مصاحبه‌ نیم‌ساختاریافته با 15 نفر از خبرگان حوزه وقف و خانواده که به صورت نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شده‌اند، به کشف و برساخت مؤلفه‌های سیاستی اقدام کند که در جهت ترویج فرهنگ وقف به نفع کارآمدی خانواده نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. رویکرد در این پژوهش کیفی بوده و از روش تحلیل مضمون استرلینگ جهت واکاوی داده‌های تجربی استفاده شده است. پس از تنظیم متن و کدگذاری داده‌ها مؤلفه‌های مرتبط با مسئله پژوهش در 6 مضمون سازمان‌دهنده شناسایی و در 3 مضمون فراگیرِ «تغییر در نگاه راهبردی وقف»، «توسعه نگرش اقتصاد اجتماعی» و «کارآمدسازی منابع وقفی» سامان یافت. https://www.mvmj.ir/article_235451.html نهاد وقف در تاریخ ایران از عصر صفوی تا دوره افشاریه، یکی از ارکان اصلی پیوند میان دین، اقتصاد و قدرت سیاسی به‌شمار می‌آمد. با روی‌کارآمدن نادرشاه افشار و شکل‌گیری دولت نظامی مبتنی بر تمرکز مالی و اقتدار شخصی، نسبت قدرت سیاسی با موقوفات دچار دگرگونی جدّی شد. پژوهش حاضر، با رویکرد تحلیلی–تاریخی و بر اساس منابع دست‌اولی چون جهانگشای نادری میرزا‌مهدی‌خان استرآبادی، به بررسی سیاست دوگانه نادرشاه در قبال نهاد وقف می‌پردازد؛ سیاستی که از یک‌سو در قالب الغای موقوفات و مصادره‌ املاک اوقافی برای تأمین هزینه‌های جنگی و تثبیت دولت مرکزی جلوه‌گر شد و از سوی دیگر، در مرحله‌ی تثبیت قدرت، با بازگرداندن بخشی از موقوفات مذهبی و جلب حمایت علمای دین به قصد مشروعیت‌یابی سیاسی ادامه یافت. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این دوگانگی رفتاری برخاسته از تضاد ذاتی میان اقتضائات مالی دولت افشاری و نیاز به مشروعیت دینی در ساختار جامعه‌ ایرانی قرن دوازدهم هجری بوده است. در نتیجه، سیاست نادرشاه نسبت به وقف نه صرفاً یک تصمیم اقتصادی بلکه ابزاری برای مدیریت رابطه‌ی دین و دولت محسوب می‌شود که آثار آن تا دوره‌های بعد، از جمله زندیه و قاجاریه، قابل مشاهده است. https://www.mvmj.ir/article_237046.html زمینه و هدف: نهاد وقف به عنوان یک نهاد اقتصادی-اجتماعی ریشه‌دار در تمدن اسلامی، دارای دارایی‌های عظیمی است که مدیریت بهینه آن مستلزم یک نظام حسابداری شفاف و کارآمد است. این مقاله با هدف انجام یک مرور نظام‌مند بر ادبیات و مطالعات موجود در حوزه حسابداری وقف انجام شده است.روش: این پژوهش از نوع نظری و با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و داده‌های مورد نیاز به روش مطالعه کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای اسناد بالادستی، مقالات علمی معتبر با تأکید بر منابع منتشر شده پس از ۲۰۱۸، استانداردهای سازمان های بین‌المللی (AAOIFI) 1 و تجارب موفق ملی مانند استاندارد حسابداری 112اندونزی گردآوری شده است.یافته‌ها: یافته‌ها حاکی از آن است که ماهیت ویژه وقف، متشکل از اصول «حبس العین» و «تسبیل المنفعه»، نیازمند یک چارچوب حسابداری اختصاصی است. مرور ادبیات نشان می‌دهد که حرکت به سمت استانداردسازی الزام‌آور، استفاده از فناوری‌های نوین و استقرار نظام نظارتی چندسطحه، از جمله کلیدهای موفقیت در کشورهای پیشرو بوده است.نتیجه‌گیری: این مرور ادبیات، تصویر جامعی از وضعیت فعلی دانش در حوزه حسابداری وقف ارائه می‌دهد و می‌تواند نقشه راهی برای پژوهشگران و سیاست‌گذاران علاقه‌مند به این حوزه فراهم آورد. https://www.mvmj.ir/article_236377.html نهاد وقف در سنت اسلامی یکی از پایدارترین سازوکارهای مردمی در سازمان‌دهی زندگی اجتماعی، تولید سرمایه اجتماعی و ایجاد شبکه‌های همیاری ساخت‌یافته بوده است. در چهارده قرن گذشته، بسیاری از نهادهای اجتماعی جهان اسلام از مدارس و مراکز عمومی گرفته تا مجموعه‌های خدماتی و حمایتی به‌واسطه وقف ایجاد و تثبیت شده‌اند. با توجه به اهمیت روزافزون مفهوم «تمدن نوین اسلامی» در اندیشه مقام معظم رهبری، بازخوانی دوباره نقش وقف از منظر اجتماعی اهمیت بیشتری یافته است؛ زیرا بخش کلیدی نظریه تمدن نوین اسلامی بر تقویت انسجام اجتماعی، مشارکت داوطلبانه، اعتماد عمومی و مسئولیت‌پذیری جمعی استوار است؛ مولفه‌هایی که وقف در طول تاریخ در سامان‌دهی آنها نقشی تعیین‌کننده داشته است.در این مقاله تلاش شده است کارکردهای اجتماعی وقف در چارچوب نظریه تمدن نوین اسلامی از منظر مقام معظم رهبری تحلیل شود. پرسش اصلی این پژوهش آن است که: «وقف در اندیشه رهبری چه نقش اجتماعی‌ای در تحقق الزامات تمدن نوین اسلامی دارد؟» برای پاسخ‌گویی، ابتدا به بازخوانی جایگاه وقف در ساخت اجتماعی اسلام پرداخته شده و سپس بر اساس بیانات مقام معظم رهبری، کارکردهای اجتماعی وقف در حوزه‌هایی همچون تقویت سرمایه اجتماعی، ایجاد نهادهای همیاری، ارتقای اعتماد متقابل میان مردم و نهادهای حاکمیتی، توسعه مشارکت مردمی و ایجاد الگوهای پایدار مسئولیت اجتماعی بررسی شده است.یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد وقف، با توجه به ماهیت داوطلبانه، عمومی و بین‌نسلی خود، می‌تواند یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های اجتماعی در تحقق تمدن نوین اسلامی باشد و بازآفرینی کارکردهای اجتماعی آن می‌تواند به شکل‌گیری زیربناهای تمدنی نوین در جامعه اسلامی کمک کند. https://www.mvmj.ir/article_236375.html شمس‌الملوک، مشهور به لیدی علی‌شاه، مادر آقاخان سوم از واقفان برجسته در دوره قاجار و پهلوی اول بود که در سفرهای زیارتی خود به عتبات عالیات و مشهد، مجموعه‌ای از اقدامات خیرخواهانه و موقوفات را سامان داد. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بر پایه اسناد آرشیوی آستان قدس رضوی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و منابع تاریخی هم‌دوره، به بررسی جامع موقوفات و اقدامات عمرانی شمس‌الملوک آقاخانی (مادر آقاخان سوم) در عتبات عالیات و مشهد مقدس می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شمس‌الملوک در سفرهای زیارتی خود به عتبات و مشهد، علاوه بر ارسال منظم وجوهات برای سادات و علما، اقدام به وقف یک دستگاه مولد برق برای روشنایی حرم مطهر رضوی نمود که از نخستین نمونه‌های وقف فناورانه در اماکن مقدس ایران محسوب می‌شود. تحلیل اسناد نشان می‌دهد که این اقدام در سال ۱۳۰۷ش با خرید تجهیزات از هندوستان، اخذ معافیت‌های گمرکی از دولت ایران، و نصب کارخانه برق در جنب باغ رضوان مشهد تحقق یافت. موقوفات شمس‌الملوک بخشی از اقدامات عمرانی خاندان اسماعیلی مذهب آقاخان در اماکن مقدس شیعی بود که نشان‌دهنده رویکردی فراتر از مرزهای جغرافیایی و فرقه‌ای در حمایت از زیارتگاه‌های اهل‌بیت(ع) است. این پژوهش با بازسازی دقیق داده‌های اسنادی، تصویری جامع از نقش شمس‌الملوک در تحول وقف از سنتی به فناورانه و سهم او در توسعه زیرساخت‌های زیارتی شیعه ارائه می‌دهد. https://www.mvmj.ir/article_235450.html وقف به‌عنوان یکی از نهادهای دیرپای اجتماعی و اقتصادی در تاریخ ایران، نقش تعیین‌کننده‌ای در سازمان‌دهی مناسبات دینی، آموزشی و رفاهی جامعه داشته است. دوران صفویان، به‌ویژه به سبب تثبیت تشیع و تمرکز قدرت سیاسی، از مهم‌ترین دوره‌هایی است که در آن ساختار موقوفات گسترش چشمگیری یافت. از میان منابع تاریخی و سفرنامه‌های اروپایی، گزارش‌های ژان شاردن، سیاح فرانسوی قرن هفدهم، تصویری نسبتاً دقیق و تحلیلی از نظام وقف در ایران صفوی ارائه می‌دهد. این پژوهش با هدف تحلیل دیدگاه شاردن نسبت به نهاد وقف و ارزیابی نقش موقوفات در ساختار اجتماعی ـ اقتصادی آن عصر انجام شده است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه محتوای سفرنامه شاردن در کنار منابع تاریخی ایرانی است. یافته‌ها نشان می‌دهد شاردن وقف را نه صرفاً یک سنت مذهبی، بلکه سازوکاری نهادی برای تثبیت نظم اجتماعی، تأمین خدمات عمومی و حفظ اقتدار مذهبی حکومت صفوی تعبیر می‌کند. از منظر وی، موقوفات موجب گردش ثروت در جامعه، حمایت از اقشار فرودست و استمرار حیات مراکز علمی و مذهبی بوده‌اند. هرچند نگاه شاردن گاه متأثر از ذهنیت اروپامحور اوست، گزارش‌های وی از کارکرد اداری و اقتصادی وقف در صفویه، اطلاعات ارزشمندی برای شناخت رابطه دین، اقتصاد و سیاست در ایران آن دوره فراهم می‌سازد. در مجموع، وقف در دیدگاه شاردن نهادی کلیدی در تداوم نظم اجتماعی و مشروعیت دینی صفویان تلقی می‌شود. https://www.mvmj.ir/article_235449.html ارامنه جلفای اصفهان نیز مانند هر جمعیت دینی دیگری، دارای موقوفاتی هستند. با این حال دانسته‌های ما راجع به موقوفات جلفا بسیار اندک است. در تحقیقی که پیش روی شماست و بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای و بر اساس اسناد دریافتی از سازمان اسناد ملی سامان یافته است، آگاهی‌های زیادی راجع به موقوفات جلفا به دست داده شده است. بر اساس این اسناد در چند مقطع زمانی، به دلایل مختلف، موقوفات ارامنه جلفای اصفهان مطرح شده و مورد توجه وزارت دربار، وزارت داخله، حکمران اصفهان، اداره معارف و اوقاف اصفهان و همچنین هیأت نمایندگان ارامنه جلفا قرار ‌گرفته است. در اثر این مکاتبات، صورت‌ها و فهرست‌هایی از موقوفات جلفا و نیز منابع درآمدی و همچنین هزینه کرد آنها تهیه و ثبت ‌گردید. این مقاله داده‌های مستخرج از این اسناد را طبقه بندی و ارائه داده و حوزه زمانی دوران پهلوی را در بر می‌گیرد. بر اساس یکی از اسناد در اواخر دهه چهل تعداد 75 رقبه در هشت محله جلفا قرار داشت. https://www.mvmj.ir/article_236376.html وقف به‌عنوان یکی از نهادهای بنیادین در فرهنگ اسلامی و ایرانی، نقشی محوری در شکل‌گیری ساختار اجتماعی، فرهنگی و عمرانی شهر اصفهان داشته است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از اسناد و وقف‌نامه‌های تاریخی، به بررسی و تحلیل روند تحول سنت وقف از دوران صفویه تا دوره‌های پسین می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد که در دوره صفویه، هم‌زمان با تبدیل اصفهان به پایتخت ایران، موقوفات این شهر به اوج شکوفایی خود رسیدند و ابعاد آموزشی، مذهبی، عمرانی و اقتصادی آن توسعه یافت. واقفان با نیت خیرخواهانه، املاک، بازارها، مدارس، کاروانسراها و زیرساخت‌های شهری را وقف کردند که این امر موجب ارتقای کیفیت زندگی عمومی و پایداری توسعه شهری شد. تحلیل وقف‌نامه‌ها از دوره‌های صفویه، قاجاریه و پهلوی حاکی از استمرار و تنوع قابل‌توجه این سنت در طول تاریخ اصفهان است؛ سنتی که همواره در پیوند میان دینداری و خدمت اجتماعی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته و توانسته جامعه ایران سالامی را رشد و نمو دهد. https://www.mvmj.ir/article_241026.html موقوفات آبی به عنوان تجلی تعهد دینی و اجتماعی نقشی محوری در پایداری آب و محیط زیست ایران داشته اند. صیانت از آنها با استناد به آموزه های دینی تکلیفی شرعی و اخلاقی است. این مقاله با هدف ارائه الگویی عملی برای حفاظت پایدار از موقوفات آبی و با تکیه بر تجربه تاریخی حکمرانی آب در ایران متجلی در نهاد دیوان آب کست بزود» دوره ساسانی و آثار مهندسی مانند سدها و قناتها به این پرسش می پردازد: «چگونه میتوان با تلفیق آموزه های دینی الگوهای تاریخی حکمرانی آب و دانش نوین هیدرولوژی چارچوبی کارآمد برای مدیریت و حفاظت از موقوفات آبی طراحی کرد؟ با روش توصیفی - تحلیلی استدلال میشود که مدیریت مؤثر این موقوفات نیازمند بازآفرینی نگاه تخصصی و نهادینه به آب است موفقیت پروژه های آبی تاریخی مرهون نهادهای تخصصی کست بزود و متخصصان مهندسان الماء بود که امروز با به کارگیری کارشناسان آب و علوم جدید قابل بازتولید است. این پژوهش پیشنهاد میکند تدوین شناسنامه هیدرولوژیک برای هر موقوفه - شامل داده های کمی و کیفی آب حقابه ها و وضعیت اکوسیستمی - گامی کلیدی برای پایش و تصمیم گیری مبتنی بر شواهد است. این رویکرد نه تنها پایدارسازی منابع آب را ممکن میسازد بلکه با ایجاد شفافیت بستر جلب مشارکت مردمی و استفاده از سازوکارهای نوین مالی - زیست محیطی را فراهم می آورد. در نتیجه، تلفیق تعهد دینی با مدیریت دانش بنیان آب ضرورتی اجتناب ناپذیر برای نجات این میراث چند بعدی است.