وقف میراث جاویدان

وقف میراث جاویدان

تحلیل دیدگاه شاردن نسبت به وقف و نقش موقوفات در ساختار اجتماعی ـ اقتصادی ایران عصر صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر تاریخ
چکیده
وقف به‌عنوان یکی از نهادهای دیرپای اجتماعی و اقتصادی در تاریخ ایران، نقش تعیین‌کننده‌ای در سازمان‌دهی مناسبات دینی، آموزشی و رفاهی جامعه داشته است. دوران صفویان، به‌ویژه به سبب تثبیت تشیع و تمرکز قدرت سیاسی، از مهم‌ترین دوره‌هایی است که در آن ساختار موقوفات گسترش چشمگیری یافت. از میان منابع تاریخی و سفرنامه‌های اروپایی، گزارش‌های ژان شاردن، سیاح فرانسوی قرن هفدهم، تصویری نسبتاً دقیق و تحلیلی از نظام وقف در ایران صفوی ارائه می‌دهد. این پژوهش با هدف تحلیل دیدگاه شاردن نسبت به نهاد وقف و ارزیابی نقش موقوفات در ساختار اجتماعی ـ اقتصادی آن عصر انجام شده است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه محتوای سفرنامه شاردن در کنار منابع تاریخی ایرانی است. یافته‌ها نشان می‌دهد شاردن وقف را نه صرفاً یک سنت مذهبی، بلکه سازوکاری نهادی برای تثبیت نظم اجتماعی، تأمین خدمات عمومی و حفظ اقتدار مذهبی حکومت صفوی تعبیر می‌کند. از منظر وی، موقوفات موجب گردش ثروت در جامعه، حمایت از اقشار فرودست و استمرار حیات مراکز علمی و مذهبی بوده‌اند. هرچند نگاه شاردن گاه متأثر از ذهنیت اروپامحور اوست، گزارش‌های وی از کارکرد اداری و اقتصادی وقف در صفویه، اطلاعات ارزشمندی برای شناخت رابطه دین، اقتصاد و سیاست در ایران آن دوره فراهم می‌سازد. در مجموع، وقف در دیدگاه شاردن نهادی کلیدی در تداوم نظم اجتماعی و مشروعیت دینی صفویان تلقی می‌شود.