دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده
در دوره قاجار سنت وقف بهطور قابلتوجهی فراتر از یک عمل خیرخواهانه ساده عمل میکرد و به عنوان یکی از ارکان برجسته اجتماعی و مذهبی، نقش محوری و تعیینکنندهای در ساختار جامعه ایران ایفا مینمود. این نهاد که ریشه در باورها و نیازهای انساندوستانه و دینی مردم داشت، علاوه بر رفع احتیاجات مذهبی و معیشتی عمومی، کارکردهای عمیقتر و گستردهتری را به خود اختصاص داده بود. وقف نه تنها بستری برای تقویت ارزشها و سنتهای مذهبی ایجاد میکرد، بلکه به ابزاری موثر برای تأمین مشروعیت سیاسی حکومت وقت تبدیل شده بود. این نهاد کارآمد، از منابع وقفشده، علاوه بر توسعه فیزیکی و کالبدی شهرها، در حل معضلات ناشی از ضعفهای ساختاری دولت نیز نقش فعال و غیرقابل انکاری ایفا نمود. این پژوهش ضمن بازخوانی و تحلیل وقف نامه و تقسیم آب در دوره قاجار می کوشد به این سوال پاسخ دهد که هدف ناصرالدین شاه از احداث «قنات ناصریه» چه بود و چه نتایجی دربر داشت؟ بررسیها و نتایج بهدستآمده از این پژوهش نشان میدهد که ساخت و احداث قنات ناصریه به دستور ناصرالدین شاه قاجار با اهدافی گسترده و چندبعدی صورت گرفته است. یکی از انگیزههای اصلی این اقدام، تلاش برای توزیع عادلانه منابع حیاتی مانند آب در میان اقشار مختلف جامعه بود، بهگونهای که تمامی ساکنان مناطق بهرهمند، صرفنظر از جایگاه اجتماعی یا اقتصادیشان، بتوانند از آن منتفع شوند.