وقف میراث جاویدان

وقف میراث جاویدان

مصارف و کارکردهای موقوفات زنان تهران در دوره قاجار (۱۳۱۳- ۱۲۱۰ ه.ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌‌‌آموخته کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)،
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
چکیده
در دوره قاجار، وقف جایگاه برجسته و پر اهمیتی در ساختار اجتماعی و فرهنگی جامعه حفظ کرد و همچون اعصار پیشین، به عنوان سنتی نیکوکارانه، نقشی بسزا در حفظ دارایی‌ها و تأمین نیازهای اجتماعی و مذهبی ایفا می‌نمود. در این میان، مشارکت زنان از طریق وقف اموال خود، جلوه‌ای دیگر از نقش فعال و مؤثر ایشان در امور خیرخواهانه را آشکار ساخت. موقوفات زنان، نه تنها نشانگر ارزش وقف در این برهه از تاریخ بود، بلکه بیانگر تعامل و کنشگری آنان در عرصه‌های اجتماعی نیز محسوب می‌شد و آشکار می‌ساخت که چگونه از ظرفیت‌های اجتماعی و اقتصادی خود برای نیل به اهداف نیکوکارانه بهره می‌جستند. این اقدامات، که غالباً در حوزه‌های خیریه، مذهبی و عمرانی نمود می‌یافت، تأثیری قابل توجه بر پیشرفت جامعه و بهبود شرایط اجتماعی به ارمغان آورد. در همین راستا، پژوهش حاضر به بررسی مصارف و کارکردهای موقوفات زنان تهران از آغاز دوره قاجار تا پایان عصر ناصری (۱۲۱۰ تا ۱۳۱۳ هجری قمری) می‌پردازد. روش مطالعه توصیفی-تحلیلی است و داده‌ها عمدتاً از منابع تاریخی معتبر و اسناد آرشیوی گردآوری شده‌اند. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که زنان واقف، اموال و دارایی‌های خود را برای مقاصد متنوعی از جمله برگزاری مراسم تعزیه و عزاداری، امور خیرات و مبرات، تعمیر و توسعه اماکن مقدس و مذهبی، ترویج و آموزش علوم دینی، و نیز برای اولاد وقف کرده‌اند. در این میان، عزاداری در رتبه نخست و امور خیریه و عام‌المنفعه در جایگاه دوم قرار دارد؛ اولی با انگیزه‌ای دینی و دومی عمدتاً با هدفی انسانی و خیرخواهانه صورت می‌پذیرفت.