سازمان اوقاف و امور خیریه
وقف میراث جاویدان
1027-4995
32
زمستان 1403
2025
11
22
برساخت اجتماعی مؤلفههای سیاستی ترویج فرهنگ وقف با هدف کارآمدی خانواده – یک پژوهش کیفی
231461
FA
مجید
جعفریان
گروه اخلاق اجتماعی، پژوهشکده الهیات و خانواده، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
Journal Article
2025
09
04
بیش از دو دهه است که خانواده در ایران به عنوان یک مسئله مهم تلقی شده و استفاده از ظرفیتهایی همچون قانون، آموزش، حمایت مالی و غیره برای کارآمدکردن خانواده در دستور کار نهادهای سیاستگذار قرار دارد. وقف به عنوان یک ظرفیت دینی و اقتصادی اگرچه در ایرانِ پس از انقلاب جایگاه و ساختار برجستهای در حاکمیت و نظام سیاستگذاری آن به دست آورده اما شواهد نشان میدهد به حوزه سیاستگذاری وقف با هدف کارآمدی خانواده توجه جدی نشده است. بدینمنظور، پژوهش حاضر کوشیده در مصاحبه نیمساختاریافته با 15 نفر از خبرگان حوزه وقف و خانواده که به صورت نمونهگیری هدفمند انتخاب شدهاند، به کشف و برساخت مؤلفههای سیاستی اقدام کند که در جهت ترویج فرهنگ وقف به نفع کارآمدی خانواده نقش تعیینکنندهای دارند. رویکرد در این پژوهش کیفی بوده و از روش تحلیل مضمون استرلینگ جهت واکاوی دادههای تجربی استفاده شده است. پس از تنظیم متن و کدگذاری دادهها مؤلفههای مرتبط با مسئله پژوهش در 6 مضمون سازماندهنده شناسایی و در 3 مضمون فراگیرِ «تغییر در نگاه راهبردی وقف»، «توسعه نگرش اقتصاد اجتماعی» و «کارآمدسازی منابع وقفی» سامان یافت.
https://www.mvmj.ir/article_231461_f4b4a5a08f63729f7dfaad2bd423d05f.pdf
سازمان اوقاف و امور خیریه
وقف میراث جاویدان
1027-4995
32
زمستان 1403
2025
11
22
تحلیل سیاست دوگانه نادرشاه افشار در قبال نهاد وقف در ایران عصر افشاریه
235451
FA
بهزاد
فلاح زاده
کارشناس الهیات و معارف اسلامی دانشگاه آیت الله طالقانی قم؛ دبیر آموزش و پرورش
محمد حسن
رحیمی
کارشناس تاریخ، دبیر آموزش و پرورش
Journal Article
2025
11
28
نهاد وقف در تاریخ ایران از عصر صفوی تا دوره افشاریه، یکی از ارکان اصلی پیوند میان دین، اقتصاد و قدرت سیاسی بهشمار میآمد. با رویکارآمدن نادرشاه افشار و شکلگیری دولت نظامی مبتنی بر تمرکز مالی و اقتدار شخصی، نسبت قدرت سیاسی با موقوفات دچار دگرگونی جدّی شد. پژوهش حاضر، با رویکرد تحلیلی–تاریخی و بر اساس منابع دستاولی چون جهانگشای نادری میرزامهدیخان استرآبادی، به بررسی سیاست دوگانه نادرشاه در قبال نهاد وقف میپردازد؛ سیاستی که از یکسو در قالب الغای موقوفات و مصادره املاک اوقافی برای تأمین هزینههای جنگی و تثبیت دولت مرکزی جلوهگر شد و از سوی دیگر، در مرحلهی تثبیت قدرت، با بازگرداندن بخشی از موقوفات مذهبی و جلب حمایت علمای دین به قصد مشروعیتیابی سیاسی ادامه یافت. یافتههای تحقیق نشان میدهد که این دوگانگی رفتاری برخاسته از تضاد ذاتی میان اقتضائات مالی دولت افشاری و نیاز به مشروعیت دینی در ساختار جامعه ایرانی قرن دوازدهم هجری بوده است. در نتیجه، سیاست نادرشاه نسبت به وقف نه صرفاً یک تصمیم اقتصادی بلکه ابزاری برای مدیریت رابطهی دین و دولت محسوب میشود که آثار آن تا دورههای بعد، از جمله زندیه و قاجاریه، قابل مشاهده است.
https://www.mvmj.ir/article_235451_29766b64556a480061d3c570f05b8582.pdf
سازمان اوقاف و امور خیریه
وقف میراث جاویدان
1027-4995
32
زمستان 1403
2025
11
22
مروری نظاممند بر ادبیات حسابداری وقف و استاندارهای آن
237046
FA
صدف السادات
امیدیانی
کارمند موقوفه فرمانفرما
علی
لعل بار
دانشیار گروه حسابداری، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک ، ایران.
Journal Article
2025
12
08
زمینه و هدف: نهاد وقف به عنوان یک نهاد اقتصادی-اجتماعی ریشهدار در تمدن اسلامی، دارای داراییهای عظیمی است که مدیریت بهینه آن مستلزم یک نظام حسابداری شفاف و کارآمد است. این مقاله با هدف انجام یک مرور نظاممند بر ادبیات و مطالعات موجود در حوزه حسابداری وقف انجام شده است.<br><br><br><br>روش: این پژوهش از نوع نظری و با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و دادههای مورد نیاز به روش مطالعه کتابخانهای و تحلیل محتوای اسناد بالادستی، مقالات علمی معتبر با تأکید بر منابع منتشر شده پس از ۲۰۱۸، استانداردهای سازمان های بینالمللی (AAOIFI) 1 و تجارب موفق ملی مانند استاندارد حسابداری 112اندونزی گردآوری شده است.<br><br><br><br>یافتهها: یافتهها حاکی از آن است که ماهیت ویژه وقف، متشکل از اصول «حبس العین» و «تسبیل المنفعه»، نیازمند یک چارچوب حسابداری اختصاصی است. مرور ادبیات نشان میدهد که حرکت به سمت استانداردسازی الزامآور، استفاده از فناوریهای نوین و استقرار نظام نظارتی چندسطحه، از جمله کلیدهای موفقیت در کشورهای پیشرو بوده است.<br><br><br><br>نتیجهگیری: این مرور ادبیات، تصویر جامعی از وضعیت فعلی دانش در حوزه حسابداری وقف ارائه میدهد و میتواند نقشه راهی برای پژوهشگران و سیاستگذاران علاقهمند به این حوزه فراهم آورد.
https://www.mvmj.ir/article_237046_6dabbd54bbee0d46259f86a45e4ae2eb.pdf
سازمان اوقاف و امور خیریه
وقف میراث جاویدان
1027-4995
32
زمستان 1403
2025
11
22
نقش و کارکردهای اجتماعی وقف در الگوی تمدن نوین اسلامی (مطالعهای بر مبنای دیدگاههای رهبری)
236377
FA
علی
مهرابی
دانشجوی دکتری
Journal Article
2025
12
16
نهاد وقف در سنت اسلامی یکی از پایدارترین سازوکارهای مردمی در سازماندهی زندگی اجتماعی، تولید سرمایه اجتماعی و ایجاد شبکههای همیاری ساختیافته بوده است. در چهارده قرن گذشته، بسیاری از نهادهای اجتماعی جهان اسلام از مدارس و مراکز عمومی گرفته تا مجموعههای خدماتی و حمایتی بهواسطه وقف ایجاد و تثبیت شدهاند. با توجه به اهمیت روزافزون مفهوم «تمدن نوین اسلامی» در اندیشه مقام معظم رهبری، بازخوانی دوباره نقش وقف از منظر اجتماعی اهمیت بیشتری یافته است؛ زیرا بخش کلیدی نظریه تمدن نوین اسلامی بر تقویت انسجام اجتماعی، مشارکت داوطلبانه، اعتماد عمومی و مسئولیتپذیری جمعی استوار است؛ مولفههایی که وقف در طول تاریخ در ساماندهی آنها نقشی تعیینکننده داشته است.<br><br>در این مقاله تلاش شده است کارکردهای اجتماعی وقف در چارچوب نظریه تمدن نوین اسلامی از منظر مقام معظم رهبری تحلیل شود. پرسش اصلی این پژوهش آن است که: «وقف در اندیشه رهبری چه نقش اجتماعیای در تحقق الزامات تمدن نوین اسلامی دارد؟» برای پاسخگویی، ابتدا به بازخوانی جایگاه وقف در ساخت اجتماعی اسلام پرداخته شده و سپس بر اساس بیانات مقام معظم رهبری، کارکردهای اجتماعی وقف در حوزههایی همچون تقویت سرمایه اجتماعی، ایجاد نهادهای همیاری، ارتقای اعتماد متقابل میان مردم و نهادهای حاکمیتی، توسعه مشارکت مردمی و ایجاد الگوهای پایدار مسئولیت اجتماعی بررسی شده است.<br><br>یافتههای تحقیق نشان میدهد وقف، با توجه به ماهیت داوطلبانه، عمومی و بیننسلی خود، میتواند یکی از مهمترین ظرفیتهای اجتماعی در تحقق تمدن نوین اسلامی باشد و بازآفرینی کارکردهای اجتماعی آن میتواند به شکلگیری زیربناهای تمدنی نوین در جامعه اسلامی کمک کند.
https://www.mvmj.ir/article_236377_159fdb3554c8610e09ea2c323cd33c1d.pdf
سازمان اوقاف و امور خیریه
وقف میراث جاویدان
1027-4995
32
زمستان 1403
2025
11
22
مطالعه اسنادی موقوفات و اقدامات خیریه شمس الملوک مادر آقاخان سوم در عتبات عالیات و مشهد
236375
FA
رضا
تقی زاده نائینی
دانشجوی دکتری تصوف و عرفان اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب. قم
0009-0002-0196-3186
Journal Article
2025
12
08
شمسالملوک، مشهور به لیدی علیشاه، مادر آقاخان سوم از واقفان برجسته در دوره قاجار و پهلوی اول بود که در سفرهای زیارتی خود به عتبات عالیات و مشهد، مجموعهای از اقدامات خیرخواهانه و موقوفات را سامان داد. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بر پایه اسناد آرشیوی آستان قدس رضوی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و منابع تاریخی همدوره، به بررسی جامع موقوفات و اقدامات عمرانی شمسالملوک آقاخانی (مادر آقاخان سوم) در عتبات عالیات و مشهد مقدس میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که شمسالملوک در سفرهای زیارتی خود به عتبات و مشهد، علاوه بر ارسال منظم وجوهات برای سادات و علما، اقدام به وقف یک دستگاه مولد برق برای روشنایی حرم مطهر رضوی نمود که از نخستین نمونههای وقف فناورانه در اماکن مقدس ایران محسوب میشود. تحلیل اسناد نشان میدهد که این اقدام در سال ۱۳۰۷ش با خرید تجهیزات از هندوستان، اخذ معافیتهای گمرکی از دولت ایران، و نصب کارخانه برق در جنب باغ رضوان مشهد تحقق یافت. موقوفات شمسالملوک بخشی از اقدامات عمرانی خاندان اسماعیلی مذهب آقاخان در اماکن مقدس شیعی بود که نشاندهنده رویکردی فراتر از مرزهای جغرافیایی و فرقهای در حمایت از زیارتگاههای اهلبیت(ع) است. این پژوهش با بازسازی دقیق دادههای اسنادی، تصویری جامع از نقش شمسالملوک در تحول وقف از سنتی به فناورانه و سهم او در توسعه زیرساختهای زیارتی شیعه ارائه میدهد.
https://www.mvmj.ir/article_236375_4a17974168f2cbd7fd235df1ea0964f7.pdf
سازمان اوقاف و امور خیریه
وقف میراث جاویدان
1027-4995
32
زمستان 1403
2025
11
22
تحلیل دیدگاه شاردن نسبت به وقف و نقش موقوفات در ساختار اجتماعی ـ اقتصادی ایران عصر صفوی
235450
FA
مرضیه
چنگانی
پژوهشگر تاریخ
Journal Article
2025
11
28
وقف بهعنوان یکی از نهادهای دیرپای اجتماعی و اقتصادی در تاریخ ایران، نقش تعیینکنندهای در سازماندهی مناسبات دینی، آموزشی و رفاهی جامعه داشته است. دوران صفویان، بهویژه به سبب تثبیت تشیع و تمرکز قدرت سیاسی، از مهمترین دورههایی است که در آن ساختار موقوفات گسترش چشمگیری یافت. از میان منابع تاریخی و سفرنامههای اروپایی، گزارشهای ژان شاردن، سیاح فرانسوی قرن هفدهم، تصویری نسبتاً دقیق و تحلیلی از نظام وقف در ایران صفوی ارائه میدهد. این پژوهش با هدف تحلیل دیدگاه شاردن نسبت به نهاد وقف و ارزیابی نقش موقوفات در ساختار اجتماعی ـ اقتصادی آن عصر انجام شده است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه محتوای سفرنامه شاردن در کنار منابع تاریخی ایرانی است. یافتهها نشان میدهد شاردن وقف را نه صرفاً یک سنت مذهبی، بلکه سازوکاری نهادی برای تثبیت نظم اجتماعی، تأمین خدمات عمومی و حفظ اقتدار مذهبی حکومت صفوی تعبیر میکند. از منظر وی، موقوفات موجب گردش ثروت در جامعه، حمایت از اقشار فرودست و استمرار حیات مراکز علمی و مذهبی بودهاند. هرچند نگاه شاردن گاه متأثر از ذهنیت اروپامحور اوست، گزارشهای وی از کارکرد اداری و اقتصادی وقف در صفویه، اطلاعات ارزشمندی برای شناخت رابطه دین، اقتصاد و سیاست در ایران آن دوره فراهم میسازد. در مجموع، وقف در دیدگاه شاردن نهادی کلیدی در تداوم نظم اجتماعی و مشروعیت دینی صفویان تلقی میشود.
https://www.mvmj.ir/article_235450_e2e374742dfd96ae16bb322184afc240.pdf